بقول مقدسى نشاپور خزانهء مشرقين و تجارتگاه خافقين بود ، و خواسته‌هاى تجارتى آن را تا عراق و مصر مىبردند ، و فرودگاه اموال تجارتى پارس و سند و مكران و خوارزم و جرجان بود . « 1 » هرات در پهلوى شرقى چنين مركز بزرگ تجارتى واقع بود ، در حالى كه از سمت شمال با مرو مركز ديگر سياسى و اقتصادى خراسان پيوستگى داشت ، و راه تجارت بخارا هم جنوبا به اين شهر مىپيوست . بخارا در اوايل دورهء اسلامى به تجارت و بازرگانى شهرت خاصى داشت ، تا جائى كه اعراب آن را بتازى مدينة التجار گفتندى ، و تنها در يك بازار ماخ كه در ان درودگران و نقاشان بودند ، روزى زيادت از پنجاه هزار درم بازرگانى شدى ، « 2 » و هرات از سمت شمالى با بلاد معروف بخارا و ماوراء النهر و خوارزم پيوستى ، در حالى كه جنوبا با سيستان و رخد پيوسته بود ، و همواره از جرجانيهء خوارزم ، قوافل تجارتى به خراسان و گرگان آمدى ، « 3 » و بقول ابن حوقل لباس نخى و پشمى آن به آفاق جهان رفتى ، و بازرگانان آن با ممالك شمالى هم تجارت كردى . « 4 » هرات بمنزلت قلب خراسان و محل تقاطع راههاى قوافل تجارتى بود ، و بقول اصطخرى فرودگاه محمولاتى بود ، كه از پارس بخراسان نقل مىشد ، و هرات دروازهء خراسان و سيستان و پارس شمرده شدى . « 5 » بر شاهراه عظيمى كه از هرات و سيستان و كشور پارس به رخذ و درهء بولان وصل ميشد بر كنار هلمند شهر معروف بست افتاده بود ، كه آن را در هندوستان و

--> ( 1 ) - احسن التقاسيم 315 ( 2 ) - تاريخ بخارا 25 ( 3 ) - اصطخرى 299 ( 4 ) - صورة الارض 481 ( 5 ) - اصطخرى 265